Siedlce

Założenie miasta

Najstarszy przekaz o miejscowości Siedlecz należącej do parafii łukowskiej pochodzi z 1448 r.

W 1503 r. Daniel Siedlecki z rodu Gniewoszów Siedlceckich zaÅ‚ożyÅ‚ obok starej wsi Siedlce wieÅ› „Nova Siedlcza”. W 1530 wybudowaÅ‚ pierwszy koÅ›ciół, który byÅ‚ pomiÄ™dzy tymi osadami.

W 1532 r. Stanisław Siedlecki (pochodził prawdopodobnie z pobliskiej wsi Olendy i używał też nazwiska Olędzki) syn Daniela ustanowił tu parafię, a dzięki też jego staraniom, Siedlce otrzymały prawa miejskie na prawie magdeburskim w 1547 r., które zostały nadane przez króla Zygmunta Starego. Odtąd do roku 1807 miasto było własnością prywatną.

W pierwszym stuleciu swego istnienia miasto przeżywało dynamiczny rozwój. Obszar Siedlec wzrósł pięciokrotnie, rosła liczba mieszkańców, przybywało kupców i rzemieślników.

W pierwszej połowie XVII miasto przejęli Olędzcy.

Pierwszy okres rozwoju miasta w połowie XVII w. przerwała wojna. Wojny kozackie, najazd moskiewski, najazd tatarski w 1650 – wszystkie te wydarzenia, które podkopały podstawy Korony, odbiły się również na Siedlcach. Miasto było palone, grabione, ludność dziesiątkowana przez przemarsze wojsk i choroby. Koniec tego burzliwego okresu spowodował podniesienie miasta z upadku.

Czartoryscy

Władanie miastem przeszło w ręce Czartoryskich, którym Siedlce zawdzięczają podniesienie miasta z upadku. Czartoryscy weszli w posiadanie miasta poprzez posag Joanny Olędzkiej, z którą się ożenił wojewoda wołyński książę Michał Jerzy Czartoryski.

W 1692 doszło do pożaru w mieście, który zniszczył część zabudowań. Kazimierz Czartoryski, syn Michała, wykorzystał to do nowego zaplanowania rynku i przyległych mu ulic, ułatwiających przyszłą rozbudowę centrum miasta.

Z fundacji Izabeli i Kazimierza Czartoryskich wybudowano w I poł. XVIII wieku kościół oraz pałac. Po śmierci Kazimierza miasto przeszło na własność Michała Fryderyka Czartoryskiego, a następnie na jego córkę Aleksandrę

Aleksandra Ogińska

Aleksandra wyszła za mąż za Michała Ogińskiego, hetmana wielkiego litewskiego. W 1775 r. Aleksandra Ogińska odziedziczyła po ojcu Michale dobra siedleckie. Od tej chwili nastąpiły lata najwspanialszego rozwoju Siedlec. Miasto stało się jednym z ważniejszych ośrodków życia towarzyskiego i kulturalnego w Polsce. Organizowała przedstawienia teatralne na które była zapraszana elita z całego kraju.

W Pałacu Ogińskich tworzyli poeci Oświecenia: Franciszek Karpiński, Julian Ursyn Niemcewicz, Franciszek Dionizy Kniaźnin. Pomagała uzdolnionym dzieciom. Synowi oberżysty z dóbr Ogińskich Aleksandrowi Orłowskiemu pomogła rozwinąć się jako malarzowi. Założyła balet dla dzieci swoich podwładnych.

Bliski jej krewny, król, Stanisław August Poniatowski był dwukrotnie gościem na dworze w 1783 i 1793 r.

DziÄ™ki Aleksandrze OgiÅ„skiej dokonano wielu zmian w mieÅ›cie: przebudowano PaÅ‚ac OgiÅ„skich i koÅ›ciół Å›w. StanisÅ‚awa, wybudowano kaplicÄ™ OgiÅ„skich i ratusz, bÄ™dÄ…cy do dziÅ› architektonicznÄ… wizytówkÄ… Siedlec. Znakiem rozpoznawczym miasta jest również wieÅ„czÄ…ca ratuszowÄ… wieżę figura Atlasa zwanego Jackiem. PowstaÅ‚ oryginalny ukÅ‚ad urbanistyczny o przestrzeni otwartej, którego oÅ› wyznacza zespół budowli: koÅ›ciół, ratusz, odwach i domy zajezdne. Księżnej OgiÅ„skiej Siedlce zawdziÄ™czajÄ… też park, zwany dziÅ› od jej imienia „AleksandriÄ…”. W 1798 księżna zmarÅ‚a.

Siedlce przeszły na własność Czartoryskich z linii puławskiej. Adam Czartoryski był ostatnim prywatnym właścicielem. Wymienił miasto z rządem na inne dobra. W związku z tym od 1804 r. Siedlce stały się miastem rządowym.

Pod władzą zaborców

Po upadku powstania kościuszkowskiego (1794) i dokonanym III rozbiorze Polski (1795), Siedlce znalazły się w zaborze austriackim. W czasach Księstwa Warszawskiego (1807-1815) były stolicą departamentu, a z chwilą utworzenia Królestwa Polskiego (1815-1918) stały się miastem wojewódzkim. Przeprowadzono przez nie trakt Warszawa – Brześć oraz podjęto szereg inwestycji porządkujących zabudowę i podnoszących estetykę miasta. Zawirowania dziejowe historii Polski, takie jak powstania narodowe, tylko na krótko zahamowały rozwój Siedlec w XIX w.

Powstanie listopadowe

Podczas powstania listopadowego (1830-1831) 10 kwietnia 1831 r. w pobliskich Iganiach, wojska polskie pod dowództwem Ignacego Prądzyńskiego i Józefa Bema stoczyły zwycięską bitwę z wojskami rosyjskimi.

Powstanie krakowskie

W 1846 r. został stracony Pantaleon Potocki, który popierając powstanie krakowskie (1846) i dążąc do jego rozprzestrzenienia uderzył na garnizon rosyjski w Siedlcach. Po schwytaniu został powieszony na szubienicy na rynku miejskim. Do dzisiaj stoi tam pamiątkowy krzyż (skrzyżowanie Kilińskiego i Świętojańskiej).

Powstanie styczniowe

Siedlce i okolice stały się też terenem intensywnych działań zbrojnych w powstaniu styczniowym (1863-1864). Z dowódców wyróżnił się cywilny naczelnik województwa podlaskiego Władysław Rawicz, stracony publicznie przez powieszenie w mieście 21 listopada 1863. Został pochowany w zbiorowej mogile, która znajduję się przy SzP nr 5 imieniem tego bohatera. W powstaniu brał udział w wieku 16 lat Bolesław Prus. Został ranny w pobliżu Siedlec, i dostał się do rosyjskiej niewoli. Ze względu na młody wiek został uwolniony i powrócił do rodziny w Lublinie.[1]

Opór po upadku powstania

Po upadku powstania zaborca wzmógł rusyfikację. Zaczęto potajemnie nauczać. Rozwijały się też organizacje podziemne.

Burzliwe dla Siedlec były lata 1902-1907, organizowano strajki szkolne w proteście przeciwko nauczaniu religii w języku rosyjskim. Dokonywano zamachów na przedstawicieli władzy administracyjnej i policmajstrów. Po jednym z zamachów w 1906 r. doszło do największego pogromu ludności żydowskiej w Królestwie Polskim, w czasie której żołnierze rosyjscy zabili kilkadziesiąt osób, a ponad 200 ranili. Pogrom ten zahamował ruchy rewolucyjne w Siedlcach.

Rozwój miasta

Mimo narodowego uścisku okres zaborów w XIX w. był dla Siedlec okresem rozwoju. Powstał wtedy w mieście szereg obiektów publicznych z tym rozwojem związanych, a budowali je najwybitniejsi architekci epoki. Sławny Antonio Corazzi zaprojektował gmach obecnej poczty oraz budynek gimnazjum gubernialnego, dziś IV Liceum im. Stefana Żółkiewskiego. Henryk Marconi zaprojektował w I poł. XIX w. gmach siedleckiego więzienia, który do tej pory służy polskiemu więziennictwu. Kolejne obiekty, które wyznaczały cywilizacyjny rozwój Siedlec XIX i początku XX w. to gmach Trybunału Cywilnego, w którym do dziś funkcjonują instytucje wymiaru sprawiedliwości. To siedziba Towarzystwa Kredytowego ziemskiego, instytucji ważnej dla rozwoju rolnictwa w regonie, jak również budynek hali targowej, będącej świadectwem rozwoju handlu i życia gospodarczego.

Założono wały fiskalne (miejskie) wokół miasta. Ograniczyły one rozwój przestrzenny miasta na ok. 50 lat. Zwiększenie się ludności spowodowało przekształcenie zabudowania parterowego na dwu i trzykondygnacyjne. Niestety rozwój budowlany miasta przerwał w 1854 r. pożar, który strawił ok. 45% budownictwa.

Do rozwoju gospodarczego miasta przyczyniło się nadanie miastu praw ośrodka administracyjnego, jak też poprawa komunikacji zewnętrznej. W latach 1818-1820 utwardzono brukiem trasę Warszawa – Brześć. Trakt ten przebiegał przez ulicę Różyckiego (obecnie J. Piłsudskiego). Na zachodnią część miasta wywarł on zmianę przestrzenną zabudowy.

Wybudowano również linie kolejowe biegnące w kilku kierunkach:

* Warszawa – Siedlce wiosna 1866-9 października 1866[2]
* Siedlce – Brześć 1866-18 września 1867[3]
* Siedlce – Małkinia Górna 1884
* Siedlce – Czeremcha 1906

W 1865 r. kolejny pożar pochłonął ponad 100 domów w centrum miasta. To wydarzenie i wybudowanie linii kolejowej spowodowało skierowanie rozbudowy miasta w kierunku południowym. Ulica Alejowa (obecnie J. Kilińskiego) połączyła dworzec i południową dzielnicę z centrum. Rozwój miasta wzmogło również to że w 1867 Siedlce stały się siedzibą władz gubernialnych

W II poł. XIX w. nastąpił dynamiczny wzrost mieszkańców. 50% mieszkańców stanowili Żydzi, którzy zajmowali się handlem i rzemiosłem. W mieście również była znaczna grupa Rosyjskich urzędników z carskiej administracji wraz z rodzinami.

W 1907 r. dołączono do miasta: Starą Wieś prywatną i poduchowną, kolonię Aleksandrówek, majorat Stara Wieś i dwór Napoleona Jasińskiego. Rozwój miasta przerwał wybuch I wojny światowej. W sierpniu 1915 roku Siedlce opuścili Rosjanie i miasto znalazło się pod okupacją niemiecką.

II RP

Odzyskanie niepodległości w 1918 r. pozwoliło ponownie rozwinąć się Siedlcom. W okresie dwudziestolecia międzywojennego Siedlce stanowiły ośrodek handlu i rzemiosła (krawiectwo i szewstwo). Przemysł nie był rozwinięty ograniczał się do kilku drobnych fabryk przemysłu przetwórczo-rolnego, główną podporą gospodarki był handel. Siedlce były największym rynkiem pracy na Podlasiu.

Miasto miało dobre zaplecze oświatowe z publicznymi szkołami średnimi z wykształceniem ogólnokształcącym i zawodowym. Znajdowały się tutaj redakcje prasy podlaskiej, regionalne kierownictwa partii politycznych i stowarzyszeń społecznych, związków zawodowych.

Miasto rozrosło się terytorialnie głównie w kierunku północnym. Na podzielonych gruntach Starej Wsi powstała dzielnica domów jednorodzinnych – Nowe Siedlce. Powstała też dzielnica robotnicza na wschód od ul. Kazimierzowskiej w kierunku Piasków Starowiejskich. Rozbudowała się również zachodnia część miasta w kierunku Piasków Zamiejskich. W 1931 r. obszar miasta powiększono o Starą Wieś.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego Siedlce stanowiły duży garnizon wojskowy. Stacjonowały w nich następujące jednostki: dowództwo oraz sztab 9 Dywizji Piechoty (Podlaskiej), 22 Pułk Piechoty, 9 Pułk Artylerii Ciężkiej (do listopada 1933 r.), 9 Pułk Artylerii Lekkiej (od listopada 1933 r.), Powiatowa Komenda Uzupełnień, Rejonowy Inspektorat Koni, Wojskowy Sąd Rejonowy, Rejonowa i Obwodowa Komisja Przysposobienia Wojskowego, Komenda Placu, 9 pluton żandarmerii, placówka Samodzielnego Referatu Informacyjnego oraz Wojskowa Komenda Kolejowa.

W latach 1932-1934 drużyna piłkarska 22. Pułku Piechoty WKS 22pp Strzelec Siedlce występowała w rozgrywkach pierwszej ligi piłki nożnej.

Siedlce były ważnym centrum kultury żydowskiej. Tuż przed wojną 37% mieszkańców stanowili Żydzi.

II wojna światowa

W czasie II wojny Å›wiatowej Siedlce byÅ‚y rejonem dziaÅ‚aÅ„ partyzanckich AK, BCh i NSZ. W 1943 r zostaÅ‚a przeprowadzona akcja przez BCh na KomunalnÄ… KasÄ™ OszczÄ™dnoÅ›ci. W dniach 24-15 lipca 1944r toczyÅ‚y siÄ™ walki o miasto z udziaÅ‚em Kedywu AK. W Siedlcach znajdowaÅ‚ siÄ™ obóz jeÅ„ców wojennych (głównie sowieckich) Stalag nr 366, gdzie byÅ‚o przetrzymywanch przeciÄ™tnie od 5 do 20 tys. osób z czego zgineÅ‚o 9-12tys. ByÅ‚y też tutaj 4 obozy pracy przymusowej w których byÅ‚o Å‚Ä…cznie 12 tys. osób, z czego ok. 10tys. wywieziono do oÅ›rodka zagÅ‚ady w Treblince, a pozostaÅ‚ych rozstrzelano. W czasie wojny 1/3 mieszkaÅ„ców straciÅ‚a życie, w tym 17 tys. ludnoÅ›ci żydowskiej zgÅ‚adzono w Treblince. Okres wojny przyniósÅ‚ też ogromne zniszczenia dla zabudowy miasta. Prawie poÅ‚owa budynków legÅ‚a w gruzach. Zniszczone zostaÅ‚o centrum miasta. LegÅ‚ w gruzach Ratusz Miejski „Jacek”. Uszkodzono paÅ‚ac OgiÅ„skich. NajwiÄ™cej zniszczeÅ„ byÅ‚o w rejonie dworca kolejowego.

PRL

Po 1944 r. miasto trzeba było odbudować niemal od podstaw, zbudowano nowe osiedla mieszkaniowe, szereg szkół i instytucji kulturalnych.

W 1969 r. rozpoczęła działalność Wyższa Szkoła Nauczycielska, obecnie Akademia Podlaska.

Wybudowano w latach siedemdziesiÄ…tych kilka wiÄ™kszych zakÅ‚adów przemysÅ‚owych: ZakÅ‚ad Lekkich Konstrukcji Stalowych „Mostostal”, OdlewniÄ™ Staliwa „Stalchemak”, ZakÅ‚ady Mechaniczne im. M. Nowotki, ZakÅ‚ady Dziewiarskie „Karo”, ZakÅ‚ady Drobiarskie, FabrykÄ™ NarzÄ™dzi SkrawajÄ…cych „Vis”, ZakÅ‚ady Produkcji Podzespołów FSO „Polmo”, Fabryka Sprężyn, ZakÅ‚ady Mechaniczno – Precyzyjne „Mera – BÅ‚onie”.

III RP

Zmiana systemu politycznego w naszym kraju w 1989 r. nie pozostała bez wpływu także na Siedlce.

Jednym z negatywnych skutków tych zmian, byÅ‚ upadek kilku dużych zakÅ‚adów przemysÅ‚owych zlokalizowanych w mieÅ›cie m.in.: ZakÅ‚adów PrzemysÅ‚u Dziewiarskiego „Karo”, ZakÅ‚adów Mechaniczno-Precyzyjnych „Mer-Pol”,Odlewni Staliwa „Stalchemak”. W przypadku innych zakÅ‚adów nastÄ…piÅ‚y przeksztaÅ‚cenia wÅ‚asnoÅ›ciowe, np. ZakÅ‚ady Lekkich Konstrukcji Stalowych „Mostostal” obecnie „Polimex-Mostostal” S.A., Fabryka NarzÄ™dzi SkrawajÄ…cych „Vis” (obecnie „FENES”) S.A., ZakÅ‚ady Produkcji Podzespołów FSO „Polmo” – „Kwangijn” ZPP Poland Sp. z o.o.

W latach 1990 – 2005 nastÄ…piÅ‚y istotne, pozytywne zmiany w wyglÄ…dzie miasta. PowstaÅ‚y nowe osiedla mieszkaniowe m.in. Osiedle nad Zalewem, Osiedle Å»ytnia, Osiedle Sulimów, nowe osiedle na ul. Czerwonego Krzyża i ul. DaszyÅ„skiego. Wybudowano kilka nowoczesnych domów handlowych takich jak np. „Eldorado”, „Millenium”, „Galeria S”, „Chester M”.

Wizyta papieża Jana Pawła II w 1999 r., przyczyniła się nie tylko do wzrostu życia duchowego mieszkańców Siedlec, ale też do dużych zmian w estetyce samego miasta. Przeprowadzono remonty wielu ulic, położono kostkę na chodnikach, zmodernizowano dworzec PKP, przebudowano rondo na Placu Wolności.

W 1999 r. powstaÅ‚a druga uczelnia – Wyższa SzkoÅ‚a Finansów i ZarzÄ…dzania.

W 2005 r. Akademia Podlaska w Siedlcach otrzymała dotację z Unii Europejskiej na remont pałacu Ogińskich. W ramach modernizacji kolejowego korytarza transportowego E–20 powstał przystanek kolejowy Siedlce Zachodnie. Na 2006 rok jest zaplanowana budowa nowoczesnego multipleksu kinowego.

Przynależność według podziału administracyjnego kraju

* małopolska ziemia łukowska w województwie sandomierskim
* Od 1474 w województwie lubelskim
* Od 1795 do 1809 siedzibą władz cyrkularnych – Kreisamt (zabór austriacki)
* Od 1809 do 1815 w Księstwie Warszawskim ośrodek Departamentu
* Od 1815 do 1837 w Królestwie Kongresowym siedziba województwa podlaskiego
* Od 1837 do 1844 miasto gubernialne (zabór rosyjski)
* Od 1844 do 1866 miasto powiatowe (zabór rosyjski)
* Od 1867 do1912 miasto gubernialne (zabór rosyjski)
* Od 1912 miasto powiatowe w województwie lubelskim
* Od 1915 do 1918 siedziba władz powiatowych – Kreisamt w Generał-Gubernatorstwie Warszawskim (okupacja niemiecka)
* Od 1918 miasto powiatowe w województwie lubelskim
* Od 1949 w województwie warszawskim
* Od 1975 siedziba województwa
* Od 1998 siedziba powiatu grodzkiego w województwie mazowieckim

Przynależność według podziału administracyjnego kościoła katolickiego

* Od 30 czerwca 1818 w diecezji podlaskiej z siedzibÄ… w Janowie utworzonej przez Piusa VIII
* Od 21 stycznia 1924 stolica diecezji podlaskiej utworzona przez Piusa XI z katedrą pw. Niepokalanego Poczęcia NMP
* Od 25 marca 1992 zmiana nazwy na diecezję siedlecką i zmniejszenie rozmiarów diecezji przez Jana Pawła II

Dawne nazwy ulic

* ul. 3-go Maja – dawniej ul. Stodolna
* ul. Asłanowicza – dawniej ul. Prospektowa
* ul. Bba I. Świrskiego – dawniej ul. Długa, ul. 1-go Maja
* ul. Floriańska – dawniej ul. I Dywizji T. Kościuszki
* ul. Kilińskiego – dawniej ul. Alejowa
* ul. Kolejowa – dawniej ul. Nadkolejna
* ul. Konarskiego – dawniej ul. Szkolna
* ul. Kościuszki – dawniej ul. Pałacowa
* ul. Piłsudskiego – dawniej ul. Węgrowska, ul. Różniecka, ul. Warszawska, ul. Świerczewskiego
* ul. Pułaskiego – dawniej ul. Piękna
* ul. Sienkiewicza – dawniej ul. Ogrodowa
* ul. Starowiejska – dawniej ul. Żymierskiego
* ul. Świętojańska – dawniej ul. Dzierżyńskiego

źródło: wikipedia.org